Những tồn tại, hạn chế của thương mại điện tử (TMĐT), nhất là về thực trạng hàng giả, hàng nhái đang ngày càng nhức nhối được cho là đã, đang và sẽ tiếp tục là rào cản tăng trưởng của ngành. Trước thực trạng này, Chính phủ và các Bộ, ngành liên tục triển khai nhiều chính sách nhằm đẩy mạnh các giải pháp làm sạch thị trường, chống hàng giả, hàng nhái, bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng, qua đó tạo điều kiện để thương mại điện tử tiếp tục phát huy vai trò trụ cột, là cấu phần quan trọng của phát triển kinh tế số, trở thành động lực cho tăng trưởng kinh tế đất nước trong xu hướng phát triển mới.
Từ khóa: Hàng giả, hàng nhái, thương mại điện tử
Theo Sách trắng TMĐT Việt Nam 2023, doanh thu TMĐT bán lẻ tại Việt Nam năm 2023 tăng 25% so với 2022, đạt 20,5 tỷ USD, chiếm 8% doanh thu bán lẻ hàng hóa, dịch vụ tiêu dùng cả nước. Số lượng người mua sắm trực tuyến tại Việt Nam 2023 đạt gần 61 triệu người và ước tính mỗi người chi tiêu cho mua sắm khoảng 336 USD/năm. Cùng với sự phát triển của TMĐT, hạ tầng phục vụ ngành như: Logistics, giao hàng chặng cuối, các giải pháp thanh toán không dùng tiền mặt, hạ tầng viễn thông, internet và những công nghệ mới, giải pháp mới trong TMĐT cũng được triển khai mạnh mẽ. Báo cáo của eMarketer cho thấy, những thay đổi mạnh mẽ trên đã đưa Việt Nam xếp vào nhóm 5 quốc gia có tốc độ tăng trưởng TMĐT hàng đầu thế giới.
Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của hoạt động TMĐT cũng đặt ra những thách thức đối với công tác quản lý, giám sát, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Bởi, đây cũng là mảnh đất màu mỡ cho các đối tượng lợi dụng để kinh doanh, buôn bán hàng giả, hàng kém chất lượng, vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, vi phạm pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Thậm chí, lợi dụng TMĐT để lừa đảo chiếm đoạt tài sản, tuyên truyền và phổ biến các sản phẩm cấm, có cả những sản phẩm xâm phạm đến chủ quyền, an ninh quốc gia... Với sự phát triển về công nghệ, các hành vi vi phạm ngày càng tinh vi về hình thức, khó lường cả về quy mô lẫn địa bàn hoạt động.
Theo Bộ Công Thương, năm 2023, có 6.254 gian hàng trên các nền tảng thương mại trực tuyến với 23.359 sản phẩm vi phạm đã bị rà soát, ngăn chặn và gỡ bỏ/khóa. Đồng thời, lực lượng quản lý thị trường đã kiểm tra 834 vụ, xử lý 764 vụ, phạt tiền 12 tỷ đồng. Cũng trong năm, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia - cơ quan được Bộ Công Thương giao nhiệm vụ thực hiện quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã tiếp nhận 1.567 đơn thư phản ánh và khiếu nại của người tiêu dùng, trong đó 5,5% đơn có nội dung liên quan đến thương mại điện tử. Các vấn đề thường gặp bao gồm: Chất lượng và số lượng hàng hóa không đảm bảo, dịch vụ vận chuyển không đạt yêu cầu, không đền bù hoặc đổi trả sản phẩm, quảng cáo lừa dối và thông tin sai lệch. Thực trạng cho thấy, hàng giả, hàng nhái được bán tràn lan trên các kênh bán hàng cả trực tuyến và cửa hàng truyền thống. Hàng giả, hàng nhái không chỉ gia tăng trên các sàn thương mại điện tử truyền thống mà còn trên các sàn thương mại điện tử kết hợp mạng xã hội như TikTok, Facebook..., gây khó khăn cho lực lượng chức năng trong việc kiểm tra các kho hàng, xử phạt các đối tượng.
Tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và công tác chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng
trong hoạt động TMĐT
Thực tế cho thấy, hàng giả, hàng nhái đang trở thành một trong những nguyên nhân góp phần kìm hãm tốc độ tăng trưởng của TMĐT do chất lượng hàng hóa không đảm bảo, làm suy yếu lòng tin của người tiêu dùng đối với nhà cung cấp dưới hình thức mua bán trực tuyến. Thống kê cho thấy, tăng trưởng thương mại điện tử Việt Nam vẫn giữ mức 2 con số nhưng tốc độ đang chậm lại; trước đại dịch Covid-19, tăng trưởng TMĐT Việt Nam đạt trung bình 25-28%, giai đoạn 2020-2021 có phần chững lại với 16-18%. Năm 2023, thị trường TMĐT đã có sự tăng trưởng bùng nổ và vươn lên mạnh mẽ với 25%; nhưng theo dự báo của Modor Intelligence - tổ chức hàng đầu thế giới về tư vấn và phân tích thị trường, TMĐT Việt Nam sẽ tăng trưởng với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) là 10,09% trong giai đoạn 2024-2029.
Trước thực trạng hàng giả, hàng nhái gây ảnh hưởng xấu đến tăng trưởng của thị trường thương mại bán lẻ trong nước nói chung và thương mại điện tử nói riêng, Quốc hội, Chính phủ và các Bộ, ngành đã liên tục triển khai nhiều chính sách nhằm đẩy mạnh các giải pháp làm sạch thị trường, chống hàng giả, hàng nhái, bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng, qua đó tạo điều kiện để thương mại điện tử tiếp tục phát huy vai trò động lực mạnh mẽ của nền kinh tế số. Trong đó, Đề án Thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát theo Quyết định số 146/QĐ-TTg ngày 01/02/2019 của Thủ tướng Chính phủ, do Tổng cục Thống kê (Bộ Kế hoạch và Đầu tư) triển khai thực hiện được kỳ vọng sẽ xây dựng được hệ thống cơ sở dữ liệu của các hoạt động kinh tế nằm trong khu vực kinh tế chưa được quan sát, nhất là với những hoạt động mua bán hàng hóa chưa có sự quản lý của các cơ quan chức năng, sẽ tạo cơ sở, giúp tăng cường công tác quản lý, chống hàng giả, hàng nhái, bảo vệ người tiêu dùng trên thị trường nội địa nói chung và trên môi trường thương mại điện tử nói riêng.
Bên cạnh đó phải kể đến Đề án về chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trong thương mại điện tử đến năm 2025 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 319/QĐ-TTg ngày 29/3/2023 (Đề án 319). Đề án 319 xây dựng các giải pháp nhằm hiện thực hóa các chủ trương, chỉ đạo của Chính phủ tại Nghị quyết số 99/NQ-CP ngày 30/8/2021 ban hành Chương trình hành động của Chính phủ nhiệm kỳ 2021-2026 thực hiện Nghị quyết của Quốc hội về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2021-2025; hướng đến hoàn thiện cơ chế, chính sách, pháp luật đáp ứng yêu cầu chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng. Tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và công tác chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trong hoạt động TMĐT. Bên cạnh đó, Đề án 319 còn nhằm tập trung lực lượng, sử dụng tổng hợp các biện pháp nghiệp vụ để đấu tranh ngăn chặn vi phạm pháp luật về sản xuất, kinh doanh hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ; làm rõ nguyên nhân phát sinh vi phạm; tuyên truyền phổ biến, giáo dục pháp luật, nâng cao ý thức trách nhiệm chấp hành pháp luật, tham gia chống vi phạm về hàng giả trong hoạt động TMĐT. Mở rộng quan hệ hợp tác với các cơ quan, đơn vị, lực lượng thực thi pháp luật trong và ngoài nước, tổ chức quốc tế nhằm huy động mọi nguồn lực phục vụ công tác chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trong hoạt động TMĐT.
Đề án 319 xác định một mục tiêu nhất định để giải quyết bài toán về nạn hàng giả, hàng nhái, bảo vệ người tiêu dùng như: Hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về kiểm tra, xử lý vi phạm hành chính, tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng sản phẩm, hàng hóa, nhãn hàng hóa trong hoạt động TMĐT; hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn quốc gia, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng sản phẩm, hàng hóa; đẩy mạnh hoạt động triển khai áp dụng mã số, mã vạch và truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa. Phát triển hạ tầng, cải tiến công nghệ; xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu về chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng. Phấn đấu 100% đội ngũ cán bộ, công chức thực thi công vụ về chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trong hoạt động TMĐT được đào tạo, trang bị kiến thức về TMĐT, có năng lực, trình độ chuyên môn, nghiệp vụ để hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. 100% các sàn giao dịch TMĐT lớn ký cam kết không kinh doanh hàng giả; 100% các tổ chức, cá nhân kinh doanh trên sàn giao dịch TMĐT lớn được tuyên truyền, phổ biến các quy định pháp luật về TMĐT, pháp luật chuyên ngành đối với các hàng hóa do tổ chức, cá nhân kinh doanh; 100% người tiêu dùng được tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật về bảo vệ quyền lợi của mình. Để thực hiện các mục tiêu kể trên, cần triển khai một số nhóm giải pháp như:
Thứ nhất, hoàn thiện quy định pháp lý về TMĐT và bảo vệ người tiêu dùng. Theo đó, nghiên cứu đánh giá hiện trạng và rà soát các văn bản quy phạm pháp luật, cơ chế, chính sách trong công tác chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trong hoạt động TMĐT. Hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về quản lý hoạt động TMĐT; chống hàng giả, bảo vệ người tiêu dùng, tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng sản phẩm, hàng hóa trong hoạt động TMĐT.
Thứ hai, xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung về chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng; phát triển hạ tầng, thiết bị bảo đảm an ninh an toàn thông tin phục vụ công tác chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trong hoạt động TMĐT.
Thứ ba, nâng cao năng lực chuyên môn, kỹ năng nghiệp vụ cho cán bộ, công chức trong hoạt động thực thi pháp luật về chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trong hoạt động TMĐT. Tổ chức các khóa đào tạo, tập huấn nhằm nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ, công chức thực thi pháp luật về chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trong hoạt động TMĐT. Nghiên cứu xây dựng tài liệu hướng dẫn, tập huấn kiến thức nghiệp vụ về công tác chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trong hoạt động TMĐT.
Thứ tư, nâng cao hiệu quả trong công tác phối hợp, thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm giữa các cơ quan, lực lượng chức năng có liên quan. Rà soát, đánh giá các quy định, cơ chế và hiệu quả phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương về chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trong hoạt động TMĐT để báo cáo cấp có thẩm quyền sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện. Tăng cường hoạt động phối hợp, thanh tra, kiểm tra, phát hiện, đấu tranh với các hành vi vi phạm pháp luật về sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng, nhãn hàng hóa, mã số, mã vạch và truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa trong hoạt động TMĐT. Tăng cường trao đổi, tiếp nhận thông tin để thanh tra, kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm có liên quan đến hoạt động TMĐT.
Thứ năm, tuyên truyền, giáo dục, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của các chủ thể tham gia hoạt động TMĐT. Trong đó có xây dựng tài liệu truyền thông, tổ chức tuyên truyền, phổ biến và quán triệt các chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trong hoạt động TMĐT. Tổ chức các hội thảo, diễn đàn, sàn công nghệ trong nước; triển khai các hoạt động phối hợp thông tin, tuyên truyền; xây dựng kênh thông tin chính thống của Bộ Công Thương và các lực lượng chức năng để thường xuyên cập nhật, tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật và các thông tin cảnh báo người tiêu dùng cũng như công khai tổ chức, cá nhân vi phạm buôn bán hàng giả trong hoạt động TMĐT.
Thứ sáu, hợp tác quốc tế về công tác chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trong hoạt động TMĐT. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế phát triển nguồn nhân lực; khuyến khích liên kết giữa các doanh nghiệp nước ngoài với các doanh nghiệp, đơn vị nghiên cứu trong nước trong công tác chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trong hoạt động TMĐT; tổ chức hội nghị, hội thảo quốc tế về chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trong hoạt động TMĐT với sự tham gia của các bộ, cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân để trao đổi kinh nghiệm quản lý, tiếp thu công nghệ.
Đặc biệt, ngày 20/6/2023, Quốc hội đã ban hành Luật số 19/2023/QH15 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023), số lượng các điều tăng từ 51 Điều của Luật cũ lên 80 Điều với nhiều điểm mới. Cùng với đó, Nghị định số 55/2024/NĐ-CP ngày 16/5/2024 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (Nghị định 55) bổ sung nhiều quy định nhằm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong thương mại điện tử. Bắt đầu có hiệu lực từ ngày 01/7/2024, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 và Nghị định 55 với các quy định mới làm rõ trách nhiệm của tổ chức thiết lập, vận hành nền tảng số trung gian, nền tảng số lớn, điều chỉnh việc sử dụng hệ thống thuật toán và quảng cáo hướng tới nhóm người tiêu dùng cụ thể; kiểm duyệt nội dung, minh bạch hoạt động quảng cáo và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng dễ bị tổn thương như trẻ em, người cao tuổi, người dân tộc thiểu số./.
Minh Huyền