Làng nghề truyền thống từ lâu đã trở thành nét đặc sắc trong nền văn hóa đa dạng của Việt Nam với bề dày lịch sử lâu đời, mang đậm “hơi thở” quê hương, gắn với đời sống cộng đồng dân cư từ hàng trăm năm qua. Trải qua nhiều thăng trầm, biến chuyển, nét đẹp không gian văn hóa trong các làng nghề truyền thống vẫn được các thế hệ người dân gìn giữ, phát huy trong đời sống hôm nay, góp phần điểm tô cho bức tranh văn hóa truyền thống của dân tộc.
Từ khóa: Làng nghề, truyền thống, văn hóa, bảo tồn, phát triển…
Abstract: Traditional craft villages have long become a unique feature of Vietnam's diverse culture with a long history, imbued with the "breath" of the homeland, associated with community life for hundreds of years. via. Through many ups and downs and changes, the beauty of cultural space in traditional craft villages is still preserved and promoted by generations of people in today's life, contributing to adorning the traditional cultural picture. of the nation.
Keywords: Craft village, tradition, culture, conservation, development...
Kho tàng văn hóa vô giá góp phần bảo tồn bản sắc dân tộc
Làng nghề truyền thống không chỉ đơn thuần là nơi sản xuất hàng hóa mà còn là một kho tàng văn hóa vô giá, là nơi lưu giữ tinh hóa dân tộc, chứa đựng những giá trị tinh thần sâu sắc và độc đáo. Mỗi làng nghề là một bảo tàng sống động, là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, kết nối các thế hệ, mang trong mình câu chuyện lịch sử riêng. Qua đó, phản ánh nét đẹp văn hóa của một vùng đất, gắn liền với đời sống sinh hoạt của người dân địa phương, là một phần không thể thiếu trong bức tranh văn hóa đa dạng và phong phú của Việt Nam.
Theo thống kê của Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, cả nước hiện có trên 5,4 nghìn làng nghề, trong đó có trên 1,8 nghìn làng nghề truyền thống. Riêng miền Bắc chiếm khoảng 1,5 nghìn làng nghề, tập trung chủ yếu ở vùng châu thổ sông Hồng như: Hà Nội, Bắc Ninh, Nam Định, Thái Bình... Nhiều làng nghề đã tồn tại và phát triển qua hàng trăm năm, trở thành biểu tượng văn hóa của địa phương và cả nước như: Làng gốm Bát Tràng, làng tranh Đông Hồ, làng lụa Vạn Phúc, làng đá mỹ nghệ Non Nước, làng thúng chai Phú Yên, làng cói Kim Sơn, làng gốm Chu Đậu, làng nghề đồ gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ...
Trong tâm thức của người dân Việt Nam, làng nghề truyền thống gắn liền với hình ảnh những người thợ chân chất với làn da sạm nắng, ngồi giữa những khung dệt bằng nứa và giấy màu sặc sỡ; hay những nghệ nhân khéo léo biến những khối đất sét thành những chiếc bát, lọ hoa tinh xảo. Bên trong các làng nghề thường chứa đựng những nét văn hóa thuần Việt với không gian văn hóa nông nghiệp đặc trưng: Cây đa, giếng nước, sân đình, hoặc là những miệt vườn với cánh cò trắng, lũy tre xanh, những làn điệu dân ca… Mỗi làng nghề là một môi trường văn hóa, kinh tế - xã hội và kỹ thuật truyền thống lâu đời, bảo lưu những tinh hoa nghệ thuật, kỹ thuật sản xuất đúc kết qua nhiều thế hệ nghệ nhân tài hoa.
Những kỹ thuật thủ công tinh xảo, những mẫu mã độc đáo và những giá trị văn hóa sâu sắc được các nghệ nhân làng nghề truyền lại từ đời này sang đời khác. Các sản phẩm thủ công được kỳ công nhào nặn, không chỉ đẹp về hình thức mà còn mang đậm dấu ấn của người nghệ nhân, phản ánh đậm nét lịch sử và đời sống của người dân Việt Nam. Sản phẩm thủ công mỹ nghệ thường được trang trí bằng những họa tiết, hoa văn mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc, phản ánh quan niệm sống, tín ngưỡng của người dân. Thông qua đó, có thể hình dung về cuộc sống, phong tục tập quán của người dân trong quá khứ, từ đó hiểu rõ hơn về quá trình hình thành và phát triển của dân tộc.
Như một mạch nguồn cảm hứng bất tận, các làng nghề truyền thống vẫn âm thầm nuôi dưỡng và gìn giữ linh hồn văn hóa Việt. Mỗi nhịp đập của búa rèn, mỗi đường cọ của nghệ nhân gốm, hay tiếng thoi đưa trên khung dệt… đều là những “nốt nhạc” trong bản “hòa tấu” của phong tục, lễ hội và nghi lễ cổ truyền. Qua bàn tay khéo léo và tâm hồn tinh tế của người thợ, những giá trị văn hóa tinh túy nhất của dân tộc được kết tinh, thổi hồn vào từng sản phẩm và vượt qua thời gian để lay động trái tim thế hệ mai sau.
Nguồn tài nguyên dồi dào cho phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế bền vững
Sự phát triển của mỗi làng nghề không chỉ góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc mà còn đem lại giá trị kinh tế cao, điểm tô cho bức tranh quê hương thêm giàu đẹp. Mỗi làng nghề Việt Nam có các hoạt động cộng đồng sinh động và hiệu quả như: Xây dựng hương ước, hình thành phường hội, tổ chức lễ hội trong cộng đồng… Phần lớn làng nghề truyền thống gắn với một vùng sông nước nằm trên trục giao thông thuận lợi, cả đường bộ lẫn đường sông nên thuận tiện để xây dựng các chương trình phát triển kinh tế - xã hội kết hợp. Các làng nghề Việt Nam ngày càng có vai trò quan trọng trong phát triển công nghiệp văn hóa và phát triển kinh tế địa phương.
Nhờ những giá trị văn hóa lâu đời và sự sáng tạo của những người thợ lành nghề qua từng sản phẩm thủ công đặc trưng nên nhiều làng nghề đã trở thành điểm đến du lịch hấp dẫn, thu hút đông đảo khách du lịch trong và ngoài nước, góp phần quảng bá hình ảnh đất nước. Với vai trò quan trọng trong việc phát triển du lịch văn hóa, hình thức du lịch làng nghề gắn kết sản phẩm thủ công mỹ nghệ với thị trường du lịch được coi là định hướng chung của nhiều tỉnh, thành phố hiện nay. Đây chính là lợi thế, cũng là tiềm năng thúc đẩy phát triển du lịch nói chung và thúc đẩy sự phát triển của của các làng nghề truyền thống trên cả nước nói riêng. Đến với các làng nghề truyền thống Việt Nam, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng những sản phẩm thủ công tinh xảo mà còn có cơ hội trải nghiệm cuộc sống thường ngày của người dân địa phương, tìm hiểu về văn hóa và lịch sử của làng nghề.
Các sản phẩm thủ công mỹ nghệ độc đáo không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn được xuất khẩu, mang lại nguồn ngoại tệ cho đất nước. Hiện, hàng thủ công mỹ nghệ của Việt Nam đã được xuất khẩu tới 163 quốc gia và vùng lãnh thổ, chiếm gần 10% nhu cầu của thị trường toàn cầu. Kim ngạch xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam giai đoạn 2015-2019 tăng trung bình 9,5%/năm, từ 1,62 tỷ USD (2015) lên 2,23 tỷ USD (2019); đạt 3,5 tỷ USD năm 2023 và phấn đấu đạt 4 tỷ USD vào năm 2025. Các sản phẩm hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu của Việt Nam ngày càng đa dạng, nhiều nhóm sản phẩm được đánh giá cao trên thị trường như: Hàng mây tre đan, các sản phẩm sơn mài, các sản phẩm thủ công từ lụa...
Sự tồn tại và phát triển của làng nghề vừa khẳng định giá trị văn hóa - nhân văn sinh động và đa dạng, vừa góp phần phát triển kinh tế - xã hội của địa phương và đất nước, bảo vệ môi trường và gắn với phát triển nghề truyền thống. Qua đó, tạo ra nhiều việc làm, tăng thu nhập cho người dân địa phương, góp phần giảm nghèo và nâng cao đời sống. Hiện cả nước có gần 774,4 nghìn cơ sở sản xuất kinh doanh sản phẩm thủ công mỹ nghệ, tập trung nhiều ở nhóm đồ gỗ, mây tre đan, gốm sứ, thêu ren, cơ khí nhỏ; với 2,1 nghìn nghệ nhân, thợ giỏi; 571 nghệ nhân cấp tỉnh và trên 1,32 nghìn thợ giỏi thuộc lĩnh vực ngành nghề nông thôn. Số lao động trong các làng nghề là hơn 1,4 triệu lao động.
Bảo tồn và phát triển làng nghề, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội nông thôn bền vững
Có thể nói, lịch sử làng nghề gắn liền với dân tộc Việt Nam, trong đó, không gian làng nghề là nơi bảo tồn các giá trị văn hóa mang bản sắc dân tộc. Các làng nghề vừa mang giá trị tinh thần, vừa có yếu tố vật chất mang tính truyền thống được truyền đời qua nhiều thế hệ, có vai trò quan trọng trong việc xác định và duy trì tính chất văn hóa của các cộng đồng, của quốc gia và nhân loại. Dưới góc nhìn di sản văn hóa, việc bảo tồn, duy trì và phát triển các làng nghề truyền thống Việt Nam có vai trò to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước, đem lại sức mạnh cho công cuộc chấn hưng văn hóa Việt Nam hiện nay.
Với những giá trị về văn hóa và kinh tế đem lại, công tác bảo tồn và phát triển nghề, làng nghề Việt Nam luôn được Chính phủ và các Bộ, ngành, cơ quan liên quan chú trọng nhằm gìn giữ và phát huy các giá trị, bản sắc văn hóa truyền thống của làng nghề Việt Nam, thúc đẩy phát triển sản xuất, nâng cao năng lực cạnh tranh, giá trị gia tăng cho các sản phẩm làng nghề; tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân; bảo vệ cảnh quan, không gian và môi trường, xây dựng các khu dân cư, làng văn hóa, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội nông thôn bền vững.
Chương trình bảo tồn và phát triển làng nghề Việt Nam giai đoạn 2021 - 2030 tại Quyết định số 801/QĐ-TTg ngày 07/7/2022 của Thủ tướng Chính phủ xác định mục tiêu đến năm 2025: Khôi phục, bảo tồn được ít nhất 56 nghề truyền thống và 85 làng nghề truyền thống có nguy cơ mai một, thất truyền; công nhận mới 116 nghề và 40 làng nghề truyền thống; phát triển 181 làng nghề gắn với du lịch; trên 70% làng nghề, làng nghề truyền thống hoạt động có hiệu quả. Song song với đó, có ít nhất 50% làng nghề truyền thống có sản phẩm được phân hạng theo Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP); ít nhất 30% số làng nghề có sản phẩm được bảo hộ sở hữu thương hiệu. Tốc độ tăng giá trị sản xuất bình quân các làng nghề đạt khoảng 10%/năm; thu nhập bình quân của lao động tăng ít nhất 1,5 lần so với năm 2020; nâng kim ngạch xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ của các làng nghề đạt khoảng 4 tỷ USD. Phấn đấu 80% người lao động trong làng nghề được đào tạo, đào tạo lại, đào tạo nâng cao kỹ năng nghề, kỹ năng vệ sinh an toàn lao động và kiến thức công nghệ thông tin cơ bản; 100% cơ sở, hộ gia đình sản xuất trong làng nghề đáp ứng các quy định về bảo vệ môi trường.
Đến năm 2030, khôi phục, bảo tồn được ít nhất 129 nghề truyền thống và 208 làng nghề truyền thống có nguy cơ mai một, thất truyền. Công nhận mới 213 nghề và 96 làng nghề truyền thống; phát triển khoảng 301 làng nghề gắn với du lịch; trên 80% làng nghề, làng nghề truyền thống hoạt động có hiệu quả; có ít nhất 50% số làng nghề có sản phẩm được bảo hộ sở hữu thương hiệu. Tốc độ tăng giá trị sản xuất bình quân các làng nghề đạt khoảng 10%/năm; nâng kim ngạch xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ của các làng nghề đạt khoảng 6 tỷ USD. 100% người lao động trong làng nghề được đào tạo, đào tạo lại, đào tạo nâng cao kỹ năng nghề, kỹ năng vệ sinh an toàn lao động và kiến thức công nghệ thông tin cơ bản; duy trì 100% cơ sở, hộ gia đình sản xuất trong làng nghề đáp ứng các quy định về bảo vệ môi trường.
Để đạt được các mục tiêu đặt ra, cần triển khai thực hiện đồng bộ và hiệu quả một số nhóm nhiệm vụ như: (1) Phát huy vai trò của nghệ nhân, thợ giỏi; (2) Bảo tồn và phát triển nghề truyền thống, làng nghề truyền thống; (3) Phát triển làng nghề gắn với du lịch và xây dựng nông thôn mới; (4) Phát triển các làng nghề mới đảm bảo các giá trị văn hóa truyền thống, thân thiện với môi trường và phát triển bền vững.
Trong thời gian tới, cần tiếp tục đẩy mạnh các giải pháp nhằm thực hiện các mục tiêu và nhiệm vụ phát triển nghề và làng nghề Việt Nam, như: Rà soát, sắp xếp lại các làng nghề, làng nghề truyền thống phù hợp với quy hoạch các cấp theo quy định của pháp luật về quy hoạch, đất đai, xây dựng và các quy định của pháp luật liên quan, đảm bảo đủ mặt bằng phục vụ sản xuất, bảo vệ cảnh quan, không gian và môi trường làng nghề gắn với xây dựng nông thôn mới. Xây dựng tiêu chí và tổ chức đánh giá, xếp loại hoạt động làng nghề gắn với các mục tiêu phát triển bền vững; xây dựng và số hóa hệ thống cơ sở dữ liệu phục vụ công tác quản lý, bảo tồn và phát triển nghề, làng nghề Việt Nam. Khôi phục, bảo tồn các nghề truyền thống, làng nghề truyền thống có nguy cơ mai một, thất truyền; đồng thời, hỗ trợ phát triển các làng nghề, làng nghề truyền thống đang hoạt động có hiệu quả và làng nghề mới. Bên cạnh đó, cần phát triển vùng nguyên liệu phục vụ làng nghề; chuyển giao khoa học công nghệ, ứng dụng công nghệ số vào sản xuất, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế; đẩy mạnh đào tạo nâng cao năng lực nghệ nhân, thợ giỏi và nguồn nhân lực. Đẩy mạnh tuyên truyền, xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu; xây dựng chuỗi liên kết giá trị làng nghề./..
Tài liệu tham khảo:
1. Chương trình bảo tồn và phát triển làng nghề Việt Nam giai đoạn 2021 - 2030, Quyết định số 801/QĐ-TTg ngày 07 tháng 7 năm 2022 của Thủ tướng Chính phủ.
Thu Hiền