Năm 2024 đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong lĩnh vực thương mại của Việt Nam với những bước phát triển mạnh mẽ, gặt hái được nhiều thành tựu trong bối cảnh nền kinh tế phục hồi mạnh mẽ và trở lại đường đua tăng trưởng bất chấp kinh tế toàn cầu còn nhiều thách thức. Xuất nhập khẩu liên tục ghi nhận dấu mốc kỷ lục mới với kim ngạch tăng trưởng ấn tượng, tiếp tục khẳng định vai trò động lực cất cánh của nền kinh tế.
Từ khóa: Xuất khẩu, nhập khẩu, thương mại, chuỗi giá trị, hàng hóa…
Abstract: The year 2024 marks an important turning point in Vietnam’s trade sector with strong developments, reaping many achievements in the context of a strong economic recovery and returning to the growth track despite the economic downturn. The global economy still has many challenges. Import-export continuously recorded new record milestones with impressive growth turnover, continuing to affirm its role as a driving force for take-off of the economy.
Keywords: Export, import, trade, value chain, goods…
Kim ngạch xuất khẩu ấn tượng, giữ vững cán cân xuất siêu
Năm 2024, vượt qua nhiều thách thức từ việc thiếu hụt nguồn cung nguyên liệu và các khó khăn trong chuỗi cung ứng toàn cầu, xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam vẫn tiếp tục tăng trưởng mạnh mẽ. Các sản phẩm chủ lực như điện tử, dệt may, giày dép, nông sản, thủy sản, gỗ… tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong kim ngạch xuất khẩu. Cùng với đó, các mặt hàng công nghiệp chế biến, chế tạo có sự chuyển biến rõ nét về chất lượng và giá trị gia tăng, không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn xuất khẩu đi nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ.
Số liệu của Tổng cục Thống kê cho thấy, năm 2024, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa cả nước đạt 786,29 tỷ USD, tăng 15,4% so với năm 2023. Trong đó, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam đạt cao nhất từ trước đến nay với kỷ lục 405,53 tỷ USD, tăng 14,3% so với năm trước; kim ngạch nhập khẩu hàng hóa đạt 380,76 tỷ USD, tăng 16,7% so với năm trước.
Nhiều mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam đã ghi nhận sự tăng trưởng vượt bậc so với năm 2023. Điển hình phải kể đến: Điện tử, máy tính và linh kiện điện tử tăng 26,6%; máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng khác tăng 21,0%; gỗ và sản phẩm gỗ tăng 20,9%... Đây cũng là các ngành có giá trị gia tăng cao, giúp Việt Nam không chỉ xuất khẩu nguyên liệu mà còn gia tăng tỷ lệ chế biến sâu và mang lại giá trị lớn hơn. Bên cạnh đó, dệt may và giày dép tiếp tục là hai ngành chủ lực trong xuất khẩu, lần lượt 11,2% và 13,0%, với các đơn hàng lớn từ các thị trường truyền thống như Mỹ, EU và Nhật Bản. Trong đó, ngành dệt may đã tăng trưởng mạnh mẽ nhờ vào việc cải thiện năng lực sản xuất, áp dụng công nghệ tiên tiến và đặc biệt là sự gia tăng nhu cầu về các sản phẩm thân thiện với môi trường. Ngành thủy sản cũng đạt được những kết quả đáng khích lệ khi xuất khẩu tôm, cá tra và các loại thủy sản khác sang các thị trường quốc tế như Nhật Bản, EU, Mỹ và Trung Quốc tăng trưởng tốt. Điều này không chỉ nhờ vào chất lượng sản phẩm mà còn nhờ vào việc nâng cao quy trình chế biến, đóng gói và tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế.
Xuất khẩu tiếp tục là điểm sáng của kinh tế Việt Nam trong năm 2024
Xuất khẩu nông sản trở thành điểm sáng, đóng góp thêm gam màu rực rỡ cho bức tranh thương mại Việt Nam trong năm 2024, khi vượt xa mục tiêu 54-56 tỷ USD đặt ra, đạt mốc kỷ lục 62,5 tỷ USD - mức cao kỷ lục từ trước đến nay, tăng 18,7% so với năm 2023. Thậm chí, nếu so với định hướng phát triển chung là tổng giá trị xuất khẩu các sản phẩm nông - lâm - thủy sản của Việt Nam đạt khoảng 60-62 tỷ USD vào năm 2030 thì toàn ngành đã về đích trước 6 năm.
Hầu hết các thị trường xuất khẩu đều tăng trưởng tốt, nhất là xuất khẩu sang các nước ASEAN và các nền kinh tế như: EU, Hàn Quốc, Hồng Kông (Trung Quốc), Hoa Kỳ trong năm 2024 đều tăng so với cùng kỳ năm trước. Xuất khẩu sang các thị trường đã ký kết hiệp định thương mại tự do (FTA) cũng đạt tăng trưởng cao. Đồng thời, xuất khẩu khu vực kinh tế trong nước và nhập khẩu ghi nhận sự phục hồi mạnh mẽ.
Bên cạnh kim ngạch xuất khẩu tăng trưởng mạnh, Việt Nam cũng ghi nhận sự gia tăng trong hoạt động nhập khẩu. Các mặt hàng nhập khẩu chủ yếu là nguyên liệu, máy móc thiết bị và linh kiện phục vụ cho sản xuất trong nước. Điều này cho thấy nền kinh tế Việt Nam vẫn đang trong quá trình phát triển mạnh mẽ, khi nhu cầu về nguyên liệu đầu vào cho sản xuất ngày càng lớn.
Đáng chú ý, năm 2024, thặng dư thương mại của Việt Nam tiếp tục đạt 2 con số với 24,77 tỷ USD, cán cân thương mại ghi nhận xuất siêu năm thứ 9 liên tiếp, góp phần tích cực cho cán cân thanh toán, giúp nâng cao dự trữ ngoại hối, ổn định tỷ giá và các chỉ số kinh tế vĩ mô khác. Đây là kết quả tích cực, phản ánh sức mạnh xuất khẩu của nền kinh tế và khả năng duy trì cán cân thương mại ổn định. Thành tựu thương mại đạt được trong năm 2024 nhờ sự phục hồi vững chắc của nền kinh tế sau ba năm đối mặt với đại dịch COVID-19. Mặc dù năm 2023, nền kinh tế vẫn gặp nhiều khó khăn do ảnh hưởng của khủng hoảng năng lượng và lạm phát toàn cầu, nhưng đến năm 2024, các chính sách hỗ trợ của Chính phủ đã giúp ổn định nền kinh tế, khôi phục chuỗi cung ứng và đẩy mạnh hoạt động thương mại quốc tế. Các ngành công nghiệp chủ lực như sản xuất, chế biến và xuất khẩu hàng hóa nhanh chóng trở lại quỹ đạo tăng trưởng.
Một trong các yếu tố quan trọng giúp thương mại Việt Nam khởi sắc trong năm 2024 phải kể đến sự gia tăng mạnh mẽ của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Với chính sách mở cửa, cải cách môi trường kinh doanh và sự ổn định về chính trị, Việt Nam tiếp tục thu hút được sự quan tâm lớn từ các nhà đầu tư trên thế giới. Đồng thời, trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự chuyển dịch của chuỗi cung ứng, Việt Nam trở thành điểm đến lý tưởng cho các nhà đầu tư và đối tác thương mại quốc tế. Sự gia tăng FDI không chỉ giúp tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người lao động Việt Nam mà còn thúc đẩy chuyển giao công nghệ, nâng cao năng lực sản xuất và cải thiện chất lượng sản phẩm, giúp doanh nghiệp Việt Nam có lợi thế cạnh tranh hơn trên thị trường quốc tế. Các khu công nghiệp và các dự án FDI lớn đang đóng góp tích cực vào việc phát triển hạ tầng và cải thiện khả năng xuất khẩu của Việt Nam.
Bên cạnh đó, trong năm 2024, Việt Nam triển khai chiến lược phát triển thương mại hướng đến nền kinh tế xanh và phát triển bền vững. Các chính sách môi trường và năng lượng sạch được Chính phủ đẩy mạnh đã tạo ra những cơ hội mới cho doanh nghiệp trong việc xuất khẩu các sản phẩm công nghệ xanh, năng lượng tái tạo và các giải pháp bảo vệ môi trường... Việc gia tăng xuất khẩu các sản phẩm công nghệ xanh như năng lượng mặt trời, gió và các giải pháp tiết kiệm năng lượng đã chứng tỏ xu hướng chuyển dịch mạnh mẽ trong chiến lược thương mại của Việt Nam. Đồng thời, các doanh nghiệp Việt Nam cũng ngày càng quan tâm đến việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế về bảo vệ môi trường, tuân thủ các cam kết thương mại, từ đó mở rộng cơ hội hợp tác với các đối tác quốc tế.
Từng bước trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu
Báo cáo của CEBR đánh giá, năm 2024, quy mô nền kinh tế Việt Nam dự kiến ở vị trí 34 trên Bảng xếp hạng liên minh kinh tế thế giới (World Economic League Table - WELT). Đồng thời, Việt Nam cũng nằm trong số 20 nền kinh tế hàng đầu về thương mại; giữ vị trí trong 15 nền kinh tế hàng đầu về thu hút FDI và thuộc 46 nước đứng đầu thế giới về chỉ số đổi mới sáng tạo.
Số liệu của Tổng cục Thống kê cho thấy, Việt Nam đã duy trì được tăng trưởng GDP bình quân 3 năm (2021 - 2023) đạt 5,2%/năm (mức cao của khu vực và thế giới). Riêng năm 2024 tăng trưởng GDP đạt 7,09%, cao hơn mức Quốc hội giao (6,5-7%); quy mô GDP theo giá hiện hành ước đạt 11.511,9 nghìn tỷ đồng, tương đương 476,3 tỷ USD; GDP bình quân đầu người theo giá hiện hành ước đạt 114 triệu đồng/người, tương đương 4.700 USD, tăng 377 USD so với năm 2023.
Nhờ hội nhập tốt với thương mại quốc tế, Việt Nam đang ở vị thế thuận lợi để nắm giữ thị phần ngày càng tăng trong sản xuất và xuất khẩu toàn cầu. Việt Nam hiện có quan hệ ngoại giao với 194 quốc gia, là thành viên tích cực của gần 70 tổ chức khu vực và quốc tế. Với 17 Hiệp định thương mại (FTA) đã ký kết và 2 FTA đang tham gia đàm phán, Việt Nam đã và đang tham gia 19 FTA với trên 60 đối tác FTA phủ rộng khắp các châu lục với tổng sản phẩm (GDP) chiếm gần 90% GDP toàn cầu.
Việt Nam luôn chú trọng đến việc đa dạng hóa các thị trường xuất khẩu để giảm thiểu rủi ro phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống. Các chiến lược tăng cường xuất khẩu sang các khu vực mới như châu Phi, Trung Đông và Nam Mỹ bắt đầu phát huy hiệu quả.
Đáng chú ý, trong năm 2024, Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện giữa Việt Nam và Các Tiểu vương quốc Ả rập Thống nhất (UAE) được ký kết sau hơn một năm đàm phán. Đây là FTA đầu tiên mà Việt Nam ký với một nước Ả rập, mở ra chương mới trong quan hệ hợp tác kinh tế, thương mại giữa Việt Nam với UAE và các nước Trung Đông - châu Phi. Hiệp định có sức lan tỏa mạnh mẽ, tạo tiếng vang ở bán đảo Ả rập và trở thành "cú huých" trong ký kết các FTA với nhiều quốc gia khác trên thế giới. Bên cạnh đó, Việt Nam đang triển khai kế hoạch thực thi Hiệp định Thương mại Tự do giữa Việt Nam và Israel (VIFTA), đàm phán nâng cấp và đàm phán mới các hiệp định thương mại tự do trong khuôn khổ ASEAN.
Trong khi đó, các FTA đa phương mà Việt Nam tham gia, như: Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - EU (EVFTA), Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương CPTPP), Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện khu vực (RCEP)… đều là FTA tự do có độ mở lớn, đem lại cơ hội lớn cho doanh nghiệp Việt Nam trong việc thâm nhập vào các thị trường lớn như Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc và các quốc gia ASEAN.
Với việc tham gia nhiều FTA, thị trường xuất, nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam ngày càng được mở rộng theo hướng đa dạng hóa và đa phương hóa các quan hệ kinh tế. Các FTA song phương và đa phương giúp Việt Nam gia tăng cơ hội xuất khẩu nhờ ưu đãi về thuế quan, giảm bớt hàng rào kỹ thuật, mở rộng thị trường tiêu thụ, tạo điều kiện thuận lợi cho hàng hóa Việt Nam. Hiện, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã có mặt trên 230 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó, châu Á vẫn là khu vực thị trường xuất khẩu chủ yếu của Việt Nam với tỷ trọng kim ngạch chiếm gần 70% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu. Cùng với Hoa Kỳ, các nước: Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản là các thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam trong nhiều năm, đây đều là những thị trường khó tính, đòi hỏi yêu cầu cao về chất lượng hàng hóa, sản phẩm. Với sự tăng trưởng mạnh mẽ về thị phần tại những thị trường này, hàng hóa Việt Nam ngày càng khẳng định uy tín, thương hiệu, tạo dựng niềm tin đối với những thị trường quốc tế khác và ngày càng mở rộng thị phần. Nhờ đó, Việt Nam đã chuyển từ nhập siêu sang xuất siêu 9 năm liên tiếp từ năm 2016 đến nay.
Từ những nỗ lực và thành tựu đạt được, Việt Nam đang từng bước trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng hàng hóa toàn cầu, là một trong những nền kinh tế có thành tích tốt nhất trong khu vực châu Á và ở vị trí trung tâm trong xu hướng điều chỉnh và dịch chuyển chuỗi cung ứng của thế giới. Ngoài ra, vị thế của Việt Nam không ngừng được nâng cao với vai trò quan trọng trong mạng lưới quan hệ đối tác của các quốc gia trên thế giới.
Kết quả đạt được là nhờ những nỗ lực không ngừng của Chính phủ, các cơ quan chức năng và cộng đồng doanh nghiệp trong việc cải thiện môi trường kinh doanh, mở rộng thị trường xuất khẩu, nâng cao chất lượng sản phẩm, cũng như tận dụng tốt các hiệp định thương mại tự do (FTA) mà Việt Nam đã ký kết. Đồng thời, các chỉ số xuất khẩu, nhập khẩu, cũng như thặng dư thương mại trong năm 2024 đều cho thấy một triển vọng lạc quan, khẳng định vai trò quan trọng của lĩnh vực thương mại, giúp nền kinh tế Việt Nam duy trì mức tăng trưởng ổn định.
Năm 2025, Việt Nam phấn đấu tổng kim ngạch xuất khẩu tăng trên 10-12% so với năm 2024 và cán cân thương mại tiếp tục có xuất siêu ở mức trên 20 tỷ USD. Để làm được điều đó, cần có những chiến lược dài hạn và bền vững, nhằm đối phó với các thách thức đến từ môi trường quốc tế và nội tại của nền kinh tế. Trong đó, doanh nghiệp cần tận dụng tối đa lợi thế từ các FTA để đa dạng hóa thị trường và sản phẩm; cần tăng cường đầu tư vào công nghệ và hạ tầng logistics, tạo điều kiện tiên quyết để nâng cao sức cạnh tranh, ứng dụng đổi mới công nghệ, chuyển đổi số trong lĩnh vực xuất nhập khẩu; khuyến khích triển khai các kênh thương mại điện tử theo cả mô hình doanh nghiệp tới doanh nghiệp (B2B) cũng như doanh nghiệp tới người tiêu dùng (B2C)./.
Tài liệu tham khảo:
1. Báo cáo tình hình kinh tế - xã hội Quý IV và năm 2024, Tổng cục Thống kê;
2. Tổng hợp các FTA của Việt Nam tính đến tháng 10/2024, Trung tâm WTO và Hội nhập, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam.
Phương Thảo